Lần đầu tôi đạp xe trên quốc lộ 24 từ phố Vàng về Trường cấp II Thắng Sơn nhận công tác, cách đây chẵn 30 năm. Dạo ấy, ở thời điểm sau chiến tranh chống Mỹ, trước chiến tranh biên giới, con đường tuy đã được được nâng cấp chút ít nhưng mặt đường rất nhỏ và nhiều dốc, đất đỏ cấp phối đá răm vẫn là vật liệu chủ yếu. Hình ảnh con đường băng qua những rừng mỡ, rừng bồ đề cùng những bản làng của đồng bào Mường, Dao với những nhà sàn đơn sơ dựng bên sườn núi ngày ấy vẫn in đậm trong ký ức của tôi đến tận bây giờ.


Tập thể mấy chục cán bộ, giáo viên hai trường cấp I và cấp II chúng tôi đã có những ngày gian khổ nhưng đầy niềm vui cùng các em học sinh người dân tộc thiểu số ở Thắng Sơn. Có thể nói năm 1978 - đất nước sau 3 năm thống nhất lại đang phải đối mặt với một cuộc chiến tranh mới- nên là một trong những năm điển hình của cơ chế bao cấp. Đa phần cuộc sống của CBCNVC rất khó khăn, và với giáo viên thì khó khăn càng gay gắt hơn. Khi ấy, chữ nghĩa không là gì so với gạo thịt, dép nhựa, áo may ô..Đã có chuyện mậu dịch viên các cửa hàng thương nghiệp khi thấy các thầy cô giáo trả tiền mua hàng công nghệ phẩm chủ yếu bằng bạc lẻ và cũ nát đã bực dọc buông lời miệt thị: - Đúng là "tiền giáo viên". Chúng tôi thay phiên nhau hàng tuần đạp xe ngót hai chục cây số từ trường đi Yên Lương mua gạo. Cho đến bây giờ tôi vẫn còn nguyên cảm giác nhọc nhằn đẩy xe thồ gạo vượt dốc Kẹm ở Hương Cần trong cái nắng nóng trưa tháng tư. Học trò Thắng Sơn toàn con nhà nghèo. Thấy mấy em nhà ở trong Lâm Sơn, Đá Cóc cứ vài ngày đi học lại nghỉ một buổi, hỏi ra mới biết những ngày đó các em tắm giặt, không có quần áo để đi học!

          Nhắc lại đôi chút kỷ niệm của 30 năm trước để thấy rõ hơn những đổi thay của hôm nay ở dọc con đường 24 mà nay nó đã mang tên mới: Tỉnh lộ 316 với diện mạo mới. Con đường đã được bê tông hoá toàn tuyến từ thị trấn phố huyện tới Yên Sơn, rồi đang được nối ra Tinh Nhuệ với độ dài gần bốn chục cây số, mặt cắt rộng gần chục mét. Những đoạn qua các trung tâm xã đều được bó vỉa, làm rãnh thoát nước theo cấp đường đô thị. Cùng với sự nâng cấp của con đường là sự nâng cấp về nhà ở và mức sống của cư dân sống hai bên đường. Giao thông không những tạo điều kiện cho phát triển kinh tế mà còn tạo tiền đề nâng cao dân trí, an sinh xã hội. Tuy vậy, nhìn tổng thể, ở một địa bàn mà tài nguyên thiên nhiên chủ yếu là rừng đã bị khai thác cạn kiệt, sản xuất nông nghiệp phần lớn phụ thuộc vào thiên nhiên và còn phải gánh vác sự chia sẻ của vùng chậm lũ tả ngạn sông Đà, các xã dọc đường 316 từ Thục Luyện, Cự Thắng, Tất Thắng, Cự Đồng, Thắng Sơn, Hương Cần đến Yên Lương, Yên Sơn... vẫn còn rất nhiều khó khăn.

 Yên Lãng chỉ có một phần nhỏ diện tích có đường 316 đi qua, đang là một trong những xã có nhiều khó khăn trong vùng. Năm 2007, mức bình quân thu nhập tính theo đầu người của xã chỉ đạt 2.280 nghìn đồng, bình quân lương thực chỉ có 280 kg. Cả xã có 787 hộ thì còn tới 528 hộ nghèo. Ông Đinh Bá Hạnh, Chủ tịch UBND xã có đưa ra một con số khá ấn tượng: Trong số hộ nghèo của năm 2006, đến năm 2007 chỉ có 52 hộ thoát nghèo, nhưng lại có thêm 49 hộ mới nghèo, 1 hộ tái nghèo. Sản xuất vụ mùa của Yên Lãng chịu ảnh hưởng rất nhiều vào thiên nhiên, có những năm bão lụt lớn thì việc trồng trọt gần như mất trắng.

Yên Sơn là xã cuối đường 316 trước khi nó ngoặt ra Tinh Nhuệ để nối với đê tả sông Đà. Khi còn nông trường quốc doanh Yên Sơn, nơi đây là một trung tâm cụm xã khá sầm uất, nay do chuyển đổi mô hình quản lý nên dường như không còn sự tấp nập, náo nhiệt như xưa? Là xã lớn cả về diện tích tự nhiên và số dân, Yên Sơn có 12 khu hành chính nhưng có tới 5 khu "đặc biệt khó khăn", 4 bản động vùng cao, khu xa nhất cách trung tâm xã tới 15 km! Trong số dân 6380 khẩu của 1432 hộ thì có tới gần 70% là đồng bào các dân tộc thiểu số. Những đặc điểm đó phần nào cho thấy khó khăn của Yên Sơn trong phát triển kinh tế- xã hội. Ông Đinh Kỳ Thi, Chủ tịch UBND xã cho biết: Năm 2007, do thiên tai, dịch bệnh, kết quả sản xuất nông - lâm nghiệp của xã giảm sút nghiêm trọng. Bình quân lương thực chỉ đạt 291 kg/ người và mức thu nhập tính theo đầu người cũng chỉ đạt 2.800 nghìn đồng. Tỷ lệ hộ nghèo của xã đang là 63,8 %; có 43 hộ thoát nghèo thì lại có thêm 37 hộ nghèo mới và tái nghèo! Tỷ lệ phát triển dân số vẫn ở mức 1,36% và có tới 33,58 trẻ em suy dinh dưỡng.

         Trong con số bình quân về tỷ lệ số hộ nghèo của cả huyện Thanh Sơn cuối năm ngoái là 37,87%, thì tỷ lệ hộ nghèo của các xã như Yên Lãng, Hương Cần, Yên Sơn càng cho thấy đây là địa bàn đời sống của đồng bào các dân tộc còn nhiều khó khăn. Tháng 3 vừa rồi, cả huyện Thanh Sơn có tới 23 xã phải cứu đói giáp hạt cho dân thì dọc tuyến đường 316 có tới 11 xã, không thiếu xã nào. Những xã có hàng trăm hộ thiếu đói trở lên là Yên Sơn, Yên Lãng, Cự Thắng...Vấn đề xóa đói giảm nghèo cho nhân dân các xã dọc đường 316 vẫn là nhiệm vụ đang đặt ra cấp bách. Một lần tham gia cùng huyện đưa gạo cứu đói bà con các xã dọc tuyến đường này, hỏi chuyện về tình hình thu ngân sách tại địa phương, các đồng chí lãnh đạo xã đều cười buồn, đưa ra con số thu chỉ khoảng dăm, sáu chục triệu một năm, trong khi nhu cầu phải chi không nơi nào dưới 1 tỷ! Gần như tất cả mọi chi phí của địa phương đều do ngân sách Nhà nước trợ cấp. Ông phó chủ tịch UBND xã Tinh Nhuệ thật thà phô chuyện: Mấy chục triệu thu ngân sách của xã tôi chủ yếu trông vào mấy cái lò gạch ngoài kia. Mà mấy cái lò gạch ấy hỏi ra thì lại là của ông chủ tịch xã! Tháng 4 vừa rồi, đến trung tâm xã Yên Lãng, thấy trụ sở cơ quan xã quá tuyềnh toàng, cán bộ mấy phòng, ban làm việc chung trong căn phòng hai gian nhà cấp 4, bàn ghế kê chẳng theo hình thù gì, tôi hỏi một nhân viên: - Bao giờ mới có vốn xây dựng? thì được trả lời: - Cũng sắp có. Tuy nhiên, tình trạng khó khăn, xuống cấp của trụ sở cơ quan xã như ở Yên Lãng cũng chỉ là cá biệt. Nhiều xã khác dọc tuyến tỉnh lộ này, kết cấu hạ tầng đã có nhiều cải thiện so với trước, nhất là các nhà trường. Không chỉ trường Thắng Sơn của tôi ngày xưa nay đã được làm mới khang trang mà hầu hết các nơi đều đã "tầng hóa". Sự quan tâm của Nhà nước đối với phát triển giáo dục cộng với nhận thức của nhân dân về sự cần thiết phải cho lo con em mình việc học hành đã tạo nên phong trào hiếu học, khuyến học, khuyến tài. Đúng kỳ đói giáp hạt nhưng ở các trường, tỷ lệ học sinh bỏ học rất thấp, có trường học sinh đến lớp đầy đủ. Nét mặt các đồng nghiệp ngày xưa của tôi dọc đường 316 thừa sự tự tin và tâm huyết với công việc của mình.

          Theo con đường 316 ngược về phía tây nam, bên phải là dãy núi Lưỡi Hái. Cách đây dăm bảy năm về trước, dãy núi này bị tàn phá không thương tiếc cho cuộc mưu sinh của con người. Giờ, với dự án trồng rừng 661 và các các dự án phát triển lâm nghiệp, bảo vệ môi trường, phát triển kinh tế trang trại...núi Lưỡi Hái đang xanh trở lại, vốn rừng đang từng ngày sinh sôi; nhiều vùng đất trống, đồi trọc dưới chân núi đã và đang được trồng cây nguyên liệu. Cùng với lâm nghiệp là nông nghiệp và phát triển chăn nuôi- chủ yếu là nuôi trâu bò. Đuúng là đồi rừng đã mang lại việc làm và thu nhập khá cho hàng vạn nông dân. Tuy vậy, tình trạng lao động nông nghiệp thiếu việc làm đang là vấn đề bức xúc phải giải quyết ở nhiều xã. Có thể có nhiều hướng phát triển kinh tế từ rừng, nhưng việc kết hợp giữa lâm nghiệp, nông nghiệp và phát triển chăn nuôi đại gia súc là hướng đi cơ bản; việc gắn giữa sản xuất với công nghiệp chế biến và thị trường là mối quan hệ không thể tách rời. Song tất cả những điều ấy chỉ có thể thực hiện được khi có những điều kiện cần thiết, một trong những điều kiện đó là có nguồn nhân lực với số lượng và chất lượng đáp ứng.

Tỉnh lộ 316 của hôm nay sẽ là con đường thúc đẩy phát triển toàn diện cả kinh tế- xã hội cho các xã phía nam Thanh Sơn, và đặc biệt mở ra điều kiện và cơ sở mới cho tương lai phát triển của sự nghiệp giáo dục đào tạo.

                                                                                                   Nguyễn Sản